KKTC 43 yaşında: 1960’tan bugüne Kıbrıs Türk halkının devletleşme mücadelesi

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin (KKTC) 15 Kasım 1983’te ilan edilmesinin üzerinden 43 yıl geçti. Kıbrıs Türk halkının siyasi iradesini devlet çatısı altında ortaya koyduğu önemli bir dönüm noktası olan Cumhuriyet’in kuruluş yıl dönümü, ülke genelinde tören ve etkinliklerle kutlanıyor.

Kıbrıs Türk halkının bugünkü siyasi ve idari yapısına ulaşması, 1960’ta kurulan ortaklık cumhuriyetinin ardından yaşanan çatışmalar, yönetimsel ayrışma ve çeşitli idari yapılanmaların sonucunda gerçekleşti. 15 Kasım 1983’te Kıbrıs Türk Federe Meclisi’nde oy birliğiyle kabul edilen kararla Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ilan edildi.

1960’TA ORTAKLIK CUMHURİYETİ KURULDU

Kıbrıs, 1960 yılında Türkiye, Yunanistan ve İngiltere’nin garantörlüğünde, Kıbrıslı Türkler ile Kıbrıslı Rumların ortaklığına dayanan Kıbrıs Cumhuriyeti adıyla bağımsızlığını kazandı. Londra ve Zürih anlaşmaları temelinde oluşturulan devlet yapısında iki toplumun siyasi temsil ve yönetim mekanizmalarında ortaklığı öngörülüyordu.

Ancak anayasal düzen ve yönetim yetkilerinin paylaşımı konusunda yaşanan anlaşmazlıklar, 1963 yılının Aralık ayında toplumlararası çatışmalara dönüştü. 21 Aralık 1963’te başlayan olayların ardından Kıbrıslı Türkler ortak devletin yönetim organlarından uzaklaştırıldıklarını belirterek kendi idari yapılarını oluşturma sürecine girdi. Ada genelinde yaşanan çatışmaların ardından binlerce Kıbrıslı Türk yaşadıkları yerlerden ayrılmak zorunda kaldı.

Kıbrıslı Türkler, 21 Aralık 1963’te Genel Komite’yi kurdu. 28 Aralık 1967’de ise Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi oluşturuldu. Bu yapı daha sonra Kıbrıs Türk Yönetimi’ne, 1974 yılında da Otonom Kıbrıs Türk Yönetimi’ne dönüştü.

KIBRIS BARIŞ HAREKÂTI VE FEDERE DEVLET DÖNEMİ

Yunanistan’daki askeri cuntanın desteğiyle EOKA-B tarafından gerçekleştirilen 15 Temmuz 1974 darbesi, Kıbrıs’ta yeni bir dönemin başlamasına neden oldu. Darbeyle Kıbrıs Cumhurbaşkanı III. Makarios görevden uzaklaştırılırken, Nikos Sampson yönetimin başına getirildi. Darbenin Enosis, yani adanın Yunanistan’a bağlanması hedefi doğrultusunda gerçekleştirildiği belirtildi.

Türkiye, 1960 Garanti Antlaşması’ndan doğan haklarına dayanarak 20 Temmuz 1974’te Kıbrıs Barış Harekâtı’nı başlattı. Harekâtın ardından adada yeni bir siyasi ve coğrafi düzen oluştu.

Kıbrıs Türkleri, 1 Ekim 1974’te Otonom Kıbrıs Türk Yönetimi’ni ilan etti. 13 Şubat 1975’te ise Kıbrıs Türk Federe Devleti kuruldu. Ağustos 1975’te Viyana’da BM gözetiminde varılan nüfus mübadelesi anlaşması kapsamında Kıbrıslı Türkler kuzeye, Kıbrıslı Rumlar ise güneye geçti. Böylece adada iki kesimli yapı belirginleşti.

KKTC 15 KASIM 1983’TE İLAN EDİLDİ

Kıbrıs Türk Federe Meclisi, 15 Kasım 1983’te gerçekleştirdiği olağanüstü oturumda Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin kuruluşunu ve bağımsızlık bildirisini oy birliğiyle kabul etti.

Cumhuriyet’in ilanıyla Kıbrıs Türk halkının kendi siyasi geleceğini belirleme iradesi devlet yapısı altında ortaya konuldu. KKTC’nin kurucu Cumhurbaşkanı Rauf Raif Denktaş, ilan kararının ardından Meclis önünde toplanan halka ve öğrencilere hitaben yaptığı konuşmada, mücadelenin devam edeceğini belirterek “Ne mutlu KKTC’nin Türk çocuklarına” ifadelerini kullandı.

Ancak kuruluş ilanı uluslararası alanda farklı bir karşılık buldu. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, 18 Kasım 1983’te kabul ettiği 541 sayılı kararla KKTC’nin ilanını hukuken geçersiz saydı ve üye devletlere Kıbrıs Cumhuriyeti dışında başka bir Kıbrıs devletini tanımama çağrısında bulundu. Bugün KKTC’yi Türkiye dışında tanıyan başka bir ülke bulunmuyor.

ALTI CUMHURBAŞKANI GÖREV YAPTI

KKTC’nin kuruluşundan bu yana cumhurbaşkanlığı görevini sırasıyla Rauf Raif Denktaş, Mehmet Ali Talat, Derviş Eroğlu, Mustafa Akıncı, Ersin Tatar ve Tufan Erhürman yürüttü.

19 Ekim 2025’te yapılan cumhurbaşkanlığı seçiminde Cumhuriyetçi Türk Partisi (CTP) adayı Tufan Erhürman, oyların yüzde 62,76’sını alarak KKTC’nin altıncı Cumhurbaşkanı seçildi. Erhürman, 24 Ekim 2025’te Meclis’te ant içerek görevine başladı.

Ünal Üstel başbakanlığındaki hükümet görevini sürdürürken, 50 sandalyeli Cumhuriyet Meclisi için erken genel seçimin 6 Aralık 2026’da yapılması kararlaştırıldı. Mecliste hükümetin güvenoyu alabilmesi için en az 26 milletvekilinin desteği gerekiyor.

58 YILLIK KIBRIS MÜZAKERELERİNDE HENÜZ KAPSAMLI ÇÖZÜME ULAŞILAMADI

Kıbrıs sorununa çözüm bulmak amacıyla yürütülen toplumlararası görüşmeler, Haziran 1968’de Kıbrıs Türk tarafını temsilen Rauf Denktaş ile Kıbrıs Rum tarafını temsilen Glafkos Klerides’in Beyrut’ta bir araya gelmesiyle başladı. BM gözetiminde yürütülen görüşmeler, aradan geçen 58 yıla rağmen kapsamlı bir çözüme ulaşamadı.

Müzakerelerin önemli dönüm noktalarından biri, BM Genel Sekreteri Kofi Annan tarafından hazırlanan ve 2002 yılında taraflara sunulan Kıbrıs Sorununa Kapsamlı Çözüm Planı oldu. “Annan Planı” olarak bilinen belge, 24 Nisan 2004’te iki toplumda ayrı ayrı referanduma sunuldu.

Referandumda Kıbrıslı Türklerin yüzde 64,91’i plana “evet” derken, Kıbrıslı Rumların yüzde 75,83’ü “hayır” oyu kullandı. Planın her iki tarafta da kabul edilmemesi üzerine yürürlüğe girmesi mümkün olmadı.

Buna rağmen 1 Mayıs 2004’te Kıbrıs Cumhuriyeti, adanın tamamı adına Avrupa Birliği’ne üye oldu. Ancak AB müktesebatının uygulanması, Kıbrıs Cumhuriyeti hükümetinin etkin kontrolü dışında kalan kuzey bölgelerinde, üyelik anlaşmasının 10 No’lu Protokolü uyarınca askıya alındı.

CRANS-MONTANA KONFERANSI ANLAŞMAYLA SONUÇLANMADI

2015 yılında Mustafa Akıncı’nın cumhurbaşkanlığı görevine gelmesinin ardından BM gözetiminde müzakereler yeniden yoğunlaştı. Yönetim ve güç paylaşımı, mülkiyet, toprak, Avrupa Birliği, ekonomi ile güvenlik ve garantiler başlıkları altında yürütülen görüşmeler, 2016 yılında İsviçre’de Mont Pelerin’de devam etti.

Sürecin en önemli aşamalarından biri, 28 Haziran 2017’de İsviçre’nin Crans-Montana kentinde başlayan Kıbrıs Konferansı oldu. Türkiye, Yunanistan ve İngiltere’nin de garantör ülkeler olarak katıldığı konferansta taraflar arasında güvenlik ve garantiler başta olmak üzere temel konular ele alındı.

Yaklaşık 10 gün süren görüşmeler, 7 Temmuz 2017’de BM Genel Sekreteri António Guterres tarafından anlaşmaya varılamadan kapatıldı. Böylece Kıbrıs müzakereleri uzun bir durgunluk dönemine girdi.

2025 VE 2026’DA YENİDEN DİYALOG ARAYIŞI

BM Genel Sekreteri António Guterres’in girişimleriyle 2025 yılında Kıbrıs sorununa ilişkin diplomatik temaslar yeniden başladı. 17-18 Mart 2025’te Cenevre’de düzenlenen geniş formatlı gayriresmî toplantıya dönemin Kıbrıs Türk lideri Ersin Tatar, Kıbrıslı Rum lider Nikos Hristodulidis ve garantör ülkelerin temsilcileri katıldı.

Toplantıda geçiş noktalarının açılması, mayın temizliği, gençlik, çevre ve iklim değişikliği konularında teknik komite çalışmaları, ara bölgede güneş enerjisi ve mezarlıkların restorasyonu gibi güven artırıcı önlemler üzerinde uzlaşıldı. Taraflar, diyaloğun sürdürülmesi konusunda da mutabakata vardı.

Tufan Erhürman’ın 2025’te cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından Kıbrıs sorununa ilişkin görüşmeler yeni dönemde de devam etti. Erhürman ile Hristodulidis, 9 Eylül 2026’da ara bölgede bir araya gelerek müzakerelerin yöntemi, içeriği ve güven artırıcı önlemleri ele aldı.

Son olarak 9 Kasım 2026’da BM Genel Sekreteri’nin Kıbrıs Kişisel Temsilcisi María Ángela Holguín Cuéllar’ın ev sahipliğinde Erhürman ve Hristodulidis arasında üçlü görüşme gerçekleştirildi. Görüşmede, Akıncılar-Limya ve Kambo-Gemikonağı geçiş noktalarının eş zamanlı açılması konusunda uzlaşıya varıldı.

Liderler ayrıca kültürel miras, çevre, eğitim ve kriz yönetimi alanlarında teknik komiteler aracılığıyla iş birliğinin geliştirilmesi konusunda anlaşmaya vardı. Bu kapsamda bazı kültürel ve dinî yapıların restorasyonu, Imagine Projesi’nin yeniden başlatılması ve acil durumlara yönelik hızlı müdahale mekanizması oluşturulması gündeme geldi.

Diğer geçiş noktaları, müzakerelerin yöntemi ve özüne ilişkin görüşmelerin ise sürdürülmesi kararlaştırıldı. BM Genel Sekreteri ile üçlü formatta yeni bir görüşmenin de önümüzdeki haftalarda yapılması bekleniyor.

KKTC’nin 43’üncü kuruluş yıl dönümünde, adada kapsamlı bir siyasi çözüme henüz ulaşılmış değil. Bununla birlikte son dönemde yeniden başlayan diplomatik temaslar ve güven artırıcı önlemlere ilişkin uzlaşılar, Kıbrıs sorununun çözümüne yönelik arayışların devam ettiğini gösteriyor.